Маніторынг мовы варожасці ў беларускіх медыя ў 2025 годзе: як гавораць (і маўчаць) пра ЛГБТК+
Праваабарончая ініцыятыва «Журналісты за талерантнасць» (J4T) прадставіла вынікі маніторынгу вобразу ЛГБТК+ у беларускіх СМІ за студзень—кастрычнік 2025 года. Даследаванне сведчыць пра працяглыя тэндэнцыі варожай рыторыкі, а таксама пра паглыбленне разрыву паміж незалежнымі і праўладнымі медыя.
Менш бачнасці, больш агрэсіі
Колькасць СМІ, што згадвалі ЛГБТК+ у 2025 годзе, зменшылася: толькі 20 з 36 манітораных медыя змясцілі хоць адну публікацыю на гэтую тэму (у 2024 годзе такіх было 27). Тым не менш, агульная колькасць публікацый вырасла на 20%. Гэта тлумачыцца тым, што асноўны аб’ём кантэнту цяпер канцэнтруецца ў нешматлікіх, але актыўных крыніцах. У той час як нацыянальныя выданні працягваюць пісаць пра ЛГБТК+, лакальныя СМІ амаль цалкам адмовіліся ад асвятлення тэмы.
Трывожнай выглядае і структура згадванняў: толькі 36% матэрыялаў былі прысвечаны ЛГБТК+ тэматыцы непасрэдна. У астатніх выпадках людзі з супольнасці згадваліся выпадкова, часта ў негатыўным або напружаным кантэксце. Гэта ўзмацняе стыгматызацыю і адчужанасць у інфармацыйнай прасторы.
Варожасць становіцца нормай
У 2025 годзе 52% публікацый змяшчалі некарэктную лексіку — гэта ўжо перавышае долю матэрыялаў з карэктнай мовай (48%) і сведчыць пра адмоўны зрух у параўнанні з 2023–2024 гадамі.
Асаблівую занепакоенасць выклікае тое, што 9 з 10 матэрыялаў з некарэктнай лексікай утрымлівалі і мову варожасці. Гэта яскрава паказвае на сувязь паміж лінгвістычнай недакладнасцю і рыторыкай нянавісці. Акрамя таго, 7% тэкстаў з карэктнай, на першы погляд, лексікай таксама змяшчалі варожыя пасылы. Гэта з’ява, упершыню заўважаная яшчэ ў 2022 годзе, захоўваецца ўжо трэці год запар.
У выніку, 51% усіх публікацый з ЛГБТК+ кантэкстам у 2025 годзе змяшчалі мову варожасці — гэта той жа высокі ўзровень, што фіксаваўся ў 2023 і 2024 гадах, і ўдвая больш, чым у 2021 годзе (24%).
Экстрэмісцкія СМІ — бяспечнейшыя
Маніторынг паказвае выразны кантраст паміж праўладнымі і незалежнымі медыя. У так званых “экстрэмісцкіх” СМІ (да якіх улады адносяць незалежныя і замежныя выданні) 91% публікацый выкарыстоўвалі карэктную лексыку, і толькі 3% змяшчалі мову варожасці. У той час як у праўладных выданнях 78% тэкстаў змяшчалі некарэктную лексіку, і 80% — рыторыку варожасці.
Сітуацыя яшчэ больш пагаршаецца ў тэлеграм-каналах: 75% публікацый пра ЛГБТК+ там змяшчалі мову варожасці, супраць 28% на сайтах.
Размытасць бачнасці супольнасці
Маніторынг паказаў, што найбольш часта выкарыстоўваюцца агульныя тэрміны: «ЛГБТ», «гей», «трансгендар», «аднаполае шлюбы», «нетрадыцыйныя каштоўнасці». У праўладных СМІ шырока распаўсюджаны абразлівыя словазлучэнні, такія як «садоміты», «вясёлкавыя», «ЛГБТ-прапаганда».
Пры гэтым паняцце «ЛГБТ» у 2025 годзе канчаткова замацавалася як узагальненае — не абазначаючы канкрэтных людзей ці групы, а хутчэй ідэалагічную канструкцыю, якую варта «спыніць».
Нармалізацыя варожасці
Усё гэта сведчыць пра працяглую тэндэнцыю: палітычны і медыйны рэжым у Беларусі робіць мову варожасці паўсядзённай, нават калі ўжываецца фармальна карэктная лексіка.
У 2025 годзе:
-
кожны другі матэрыял пра ЛГБТК+ утрымлівае мову варожасці;
-
у праўладных медыя нянавісць дамінуе і па колькасці, і па інтэнсіўнасці;
-
у незалежных выданнях сітуацыя стабільна лепшая — большая частка публікацый карэктныя, без мовы варожасці;
-
мяжа паміж “некарэктна” і “варожа” становіцца ўсё больш расплывістай.
Гэта выклікае патрэбу не толькі ў маніторынгу, але і ў сістэмнай медыяадукацыі, а таксама падтрымцы тых журналістаў і ініцыятыў, што працягваюць асвятляць ЛГБТК+ тэмы з павагай да чалавечай годнасці.
Падпісвайцеся на наш Telegram-канал!
ЛГБТК-міграцыя. Вялікі даведнік па пераездзе ў бяспечную краіну
